Na de eerste wereldoorlog begon een andere wereld

Toen in november 1918 de wapens zwegen, was Nederland aan verwoesting ontsnapt. Toch kon het land niet eenvoudig verder waar het in 1914 was gebleven. Vier jaar mobilisatie, schaarste, distributie en verstoorde handel hadden diepe sporen nagelaten. Europa moest opnieuw op gang komen en ook Nederlandse gezinnen merkten dat het oude leven niet vanzelf terugkeerde.

Voor de Maria begon in 1919 eveneens een nieuw hoofdstuk. Het schip was pas ongeveer vijf jaar oud. De eerste jaren waren volledig overschaduwd door de Eerste Wereldoorlog; nu voer het een decennium binnen dat later vooral bekend zou worden om vooruitgang, radio en moderne techniek. Voor een binnenschipper betekende die vooruitgang echter niet alleen gemak. Nieuwe mogelijkheden vroegen om geld, kennis en de bereidheid om risico te nemen.

Historici als Geert Mak en Auke van der Woud beschrijven hoe het dagelijks leven in deze jaren in hoog tempo veranderde. Elektriciteit werd zichtbaarder, de fiets was niet meer weg te denken en auto's verschenen steeds vaker op straat. De trein verbond de steden, maar voor zware goederen bleef het water onmisbaar. Juist daar, tussen een vertrouwde schipperswereld en een steeds modernere samenleving, voer de Maria.

Het water als levensader

Nederland had een fijnmazig netwerk van rivieren, kanalen, vaarten en havens. Over dat water gingen kolen, hout, bouwmaterialen, landbouwproducten, kunstmest en allerlei andere bulkgoederen. Binnenschippers vormden de verbinding tussen zeehavens, fabrieken, steden en dorpen. Zonder hen zou een belangrijk deel van de handel letterlijk zijn stilgevallen.

Er bestond een wezenlijk verschil tussen beurtvaart en vrije, of wilde, vaart. Een beurtschipper onderhield een min of meer vaste verbinding en vervoerde vaak stukgoed. De vrije schipper voer naar de plaats waar een lading te vinden was. Dat gaf vrijheid, maar bood geen zekerheid. Na het lossen begon de zoektocht opnieuw: waar lag de volgende vracht, wat leverde die op en was er misschien ook een retourreis te krijgen?

Dirk Huizinga noemt deze varende gezinnen de ‘nomaden van het binnenwater’. Dat klinkt romantisch, maar het bestaan was hard en onzeker. Het schip was tegelijk woning, werkplek en bedrijfskapitaal. Als het stillag, stond meestal ook het inkomen stil.

Een reisje vinden

Tegenwoordig kan een ondernemer in een paar tellen prijzen vergelijken, klanten bellen en een route aanpassen. Een schipper in de jaren twintig werkte in een totaal andere informatieomgeving. Vrachten werden gevonden via bevrachters, handelaren, agenten, kantoren, cafés, beurzen en persoonlijke contacten. Post speelde nog een grote rol en de telefoon werd belangrijker, maar was bepaald niet overal direct beschikbaar.

Wachten hoorde bij het vak. Na het lossen kon een schip dagen stilliggen voordat zich een nieuw ‘reisje’ aandiende. In die tijd kwam er geen vrachtgeld binnen, terwijl eten, onderhoud en andere uitgaven gewoon doorgingen. Een goede schipper moest daarom niet alleen kunnen varen. Hij moest de markt kennen, relaties onderhouden, seizoenen begrijpen en voortdurend rekenen.

Hoe Willem Jongman in deze jaren precies aan zijn vrachten kwam, weten we nog niet. Uit latere projectgegevens kennen we goederen als kunstmest en erwten, maar voor 1919–1928 ontbreekt nog een volledige reconstructie. Havenregisters, kranten, familiepapieren en eventuele bevrachtingsgegevens kunnen daar later meer duidelijkheid over geven.

De buitenwereld komt aan boord

Weinig uitvindingen passen zo goed bij de jaren twintig als de radio. Vanaf het midden van het decennium groeide de draadloze omroep uit tot een nieuw massamedium. De Hilversumsche Draadlooze Omroep begon in 1924; daarna ontstonden omroepverenigingen als NCRV, KRO, VARA en VPRO. In 1927 bracht Philips een kant-en-klaar radiotoestel op de markt.

Voor een varend gezin kon radio de afstand tot de wal kleiner maken. Nieuws, muziek, kerkdiensten en amusement kwamen niet langer alleen via krant, brief of een bezoek aan de wal binnen. De woonplaats bewoog, maar de ether bewoog mee. Of de familie Jongman in deze periode al een radio aan boord had, is niet bekend. Dat mogen we dus niet zonder bron aannemen.

Motor, telefoon en radio hadden wel iets gemeen: ze maakten tijd belangrijker. Reizen werden beter planbaar, berichten gingen sneller en opdrachtgevers konden hogere eisen stellen. Vooruitgang maakte het bestaan niet vanzelf rustiger. Ze voerde ook het tempo en de concurrentiedruk op.

Kinderen tussen wal en water

Voor jonge kinderen kon het schip de hele wereld zijn. Zij groeiden op tussen luiken, trossen, laadplaatsen en vaarwegen, altijd dicht bij het werk van hun ouders. Zodra zij regelmatig naar school moesten, ontstond een moeilijk probleem. Het schip moest varen om inkomen te verdienen, maar een schoolkind had juist behoefte aan een vaste plaats.

Gezinnen vonden verschillende oplossingen. Een kind kon tijdelijk bij familie aan de wal wonen, onderwijs volgen wanneer het schip langer in dezelfde omgeving bleef of later naar een schippersinternaat gaan. Achter zo'n praktische oplossing zat vaak een pijnlijke keuze: het bedrijf bij elkaar houden kon betekenen dat het gezin een deel van het jaar juist niet bij elkaar was.

Ook mijn vader en zijn broer gingen zodra ze naar school moesten van boord en wonen bij een tante.

1927: Maria wordt Jansje

Midden in dit veranderende decennium ligt een van de belangrijkste vaststaande momenten uit het projectdossier. Het schip dat in 1914 als Maria was gebouwd, kreeg in 1927 de naam Jansje. In de beschikbare gegevens staan daarbij het registratienummer R.13463 N en de aanduiding 22 B. Midd. 1927.

Een scheepsnaam was zelden zomaar een opschrift. Namen konden verwijzen naar familie, geloof, herkomst, hoop of een belangrijke gebeurtenis. Waarom in dit geval voor Jansje werd gekozen, weet ik nog niet.

Wat wél duidelijk is: de naamswijziging vond plaats in een totaal ander Nederland dan dat van 1914. Radio bracht de buitenwereld dichterbij, motorisering veranderde het vervoer en de binnenvaart werd sneller en zakelijker. De Maria was geen nieuw schip toen zij Jansje werd, maar zij kreeg wel een nieuwe identiteit in een nieuwe tijd.

De stilte voor de storm

Aan het einde van 1928 leek de modernisering vooral door te gaan. Techniek en communicatie beloofden verdere vooruitgang en de internationale handel verbond landen steeds sterker met elkaar. Niemand aan boord van een Nederlands binnenschip kon voorzien dat de beurskrach van 1929 het begin zou markeren van een wereldwijde economische crisis.

Voor particuliere schippers zouden de jaren dertig hard worden. Te veel scheepsruimte, te weinig vracht en scherpe concurrentie drukten de tarieven en brachten veel gezinnen in problemen. De jaren 1919–1928 vormen daardoor niet alleen een verhaal over verandering, maar ook de aanloop naar een veel zwaardere periode.

Bronnen en verantwoording

• Geert Mak, De eeuw van mijn vader — achtergrond over het Nederlandse gezinsleven, verzuiling en modernisering in het interbellum

• Auke van der Woud, De nieuwe mens — achtergrond over de technologische en maatschappelijke omwenteling rond 1900 en de doorwerking daarvan in de jaren twintig

• Dirk Huizinga, Scheepvaart in Friesland 1900–1950 — achtergrond over beurtvaart, vrije vaart, voortstuwing en het schippersbedrijf; regionale gegevens zijn niet zonder bewijs op de Jansje toegepast Online bekijken

• Dirk Huizinga / SSRP, De nomaden van het binnenwater — beschrijving van de wilde vaart en de positie van varende gezinnen Online bekijken

• Dirk Huizinga / SSRP, Boegseren — achtergrond over voortstuwing en sleepdiensten Online bekijken

• Dirk Huizinga / SSRP, Parlevinker — achtergrond over bevoorrading van binnenschepen Online bekijken

• Nederlands Instituut voor Beeld & Geluid, Historie radio 1920–1929 — chronologie van de Nederlandse radio, waaronder HDO in 1924 en het Philips-toestel uit 1927 Online bekijken

• Project Jansje – onderzoeksdossier — basis voor bouwjaar 1914, de oorspronkelijke naam Maria, de naamswijziging in 1927 en de geregistreerde aanduidingen