Chronische pijn: als pijn niet meer alleen een waarschuwing is
Pijn kennen we allemaal. Je stoot je knie, verbrandt je hand of verrekt een spier en je lichaam geeft onmiddellijk een duidelijk signaal: let op, hier gebeurt iets wat aandacht nodig heeft. Acute pijn heeft daarmee een belangrijke beschermende functie. Het is een alarmsignaal. Maar wat gebeurt er wanneer dat alarm blijft afgaan? Wanneer weken maanden worden, onderzoeken misschien geen volledige verklaring geven en de pijn steeds meer invloed krijgt op je werk, slaap, relaties en toekomstplannen?
Dan kan er sprake zijn van chronische, oftewel aanhoudende, pijn. Chronische pijn is meer dan langdurig last hebben van een lichaamsdeel. De pijn kan onderdeel worden van een complex samenspel tussen het lichaam, het zenuwstelsel, gedachten, emoties, gedrag en de omgeving. Daarom vraagt omgaan met chronische pijn vaak om een bredere aanpak dan alleen proberen het pijnsignaal weg te krijgen.
Meestal spreken we van chronische pijn wanneer pijn langer dan drie maanden aanhoudt of regelmatig terugkeert. De duur alleen vertelt echter niet het hele verhaal. Bij acute pijn is er vaak een herkenbare relatie tussen wat er in het lichaam gebeurt en de pijn. Een wond geneest, een ontsteking neemt af of een gebroken bot herstelt. Naarmate het lichaam herstelt, neemt normaal gesproken ook de pijn af. Bij chronische pijn ligt dat ingewikkelder.
Soms blijft er een lichamelijke oorzaak aanwezig, bijvoorbeeld bij artrose, reumatoïde artritis of blijvende zenuwschade. Maar pijn kan ook voortduren nadat de oorspronkelijke beschadiging grotendeels of volledig is hersteld. Het pijnsysteem kan gevoeliger zijn geworden en prikkels sneller of sterker als bedreigend verwerken. Dat wordt onder andere sensitisatie genoemd. Dit betekent nadrukkelijk niet dat de pijn ‘tussen de oren zit’ of wordt ingebeeld. De pijn die iemand ervaart is echt. Wel weten we dat pijn niet uitsluitend wordt bepaald door wat er op één plek in het lichaam gebeurt. Ook het zenuwstelsel, de hersenen, slaap, stress, emoties, eerdere ervaringen, gedrag en de sociale omgeving kunnen invloed hebben op de pijnervaring. Daarom wordt chronische pijn vaak bekeken vanuit een biopsychosociaal perspectief. Dat betekent dat biologische, psychologische en sociale factoren elkaar kunnen beïnvloeden. Het woord ‘psychologisch’ betekent daarbij niet dat iemand zich de pijn verbeeldt. Het betekent dat lichaam en geest voortdurend op elkaar reageren, zoals dat bij ieder mens gebeurt.
Chronische pijn is geen enkelvoudige aandoening. Er bestaan verschillende pijnmechanismen. Deze kunnen afzonderlijk voorkomen, maar ook naast elkaar bestaan.
Nociceptieve pijn ontstaat door daadwerkelijke of dreigende beschadiging of irritatie van lichaamsweefsel. Denk bijvoorbeeld aan pijn door een verwonding, artrose of een aanhoudende ontsteking.
Neuropathische pijn, meestal zenuwpijn genoemd, ontstaat door beschadiging of een aandoening van het zenuwstelsel. Mensen omschrijven deze pijn vaak als brandend, tintelend, prikkelend, elektrisch of schietend. Dit is de vorm van pijn waarmee ik zelf al jarenlang te maken heb.
Bij nociplastische pijn is de verwerking van pijnprikkels veranderd, zonder dat de pijn volledig kan worden verklaard door duidelijke weefselschade of beschadiging van een zenuw. Het pijnsysteem is als het ware gevoeliger afgesteld. Prikkels die normaal gesproken weinig of geen pijn veroorzaken, kunnen daardoor toch pijnlijk worden. Bij aandoeningen zoals fibromyalgie kan dit veranderde pijnmechanisme een belangrijke rol spelen.
In de praktijk zijn de grenzen niet altijd scherp. Bij één persoon kunnen verschillende pijnmechanismen tegelijkertijd aanwezig zijn en in de loop van de tijd veranderen. Daarom is een individuele medische beoordeling belangrijk. De begrippen hierboven zijn bedoeld als uitleg, niet om zelf een diagnose te stellen.
Wie langdurig pijn heeft, heeft niet alleen pijn. De pijn kan langzaam steeds meer terrein innemen.
Slapen wordt moeilijker. Bewegen kost meer moeite. Concentreren lukt minder goed. Werk wordt zwaar of valt helemaal weg. Hobby’s verdwijnen naar de achtergrond. Sociale afspraken worden afgezegd, omdat vooraf niet duidelijk is hoe het lichaam die dag zal reageren.
Ook emotioneel kan de belasting groot zijn. Frustratie, angst, machteloosheid, verdriet en somberheid zijn begrijpelijke reacties wanneer je lichaam voortdurend grenzen lijkt te stellen. Daar komt bij dat chronische pijn vaak onzichtbaar is. Aan de buitenkant kan iemand er gezond uitzien, terwijl boodschappen doen, autorijden, werken of een verjaardag bezoeken enorm veel energie kost. De omgeving ziet soms dat ene uurtje waarop het redelijk gaat, maar niet altijd de voorbereiding die daarvoor nodig was of het herstel dat daarna volgt. Ik weet uit eigen ervaring hoeveel invloed pijn kan krijgen op je werk, je gezin, je sociale leven en de manier waarop je naar de toekomst kijkt. De komende periode zal ik meer delen over wat chronische pijn met mijn leven heeft gedaan — en vooral over wat mij heeft geholpen om mijn leven weer terug te pakken.
Omdat chronische pijn vaak niet zichtbaar is, krijgen mensen soms opmerkingen als:
‘Maar je ziet er toch goed uit?’
Of:
‘Heb je daar nu nóg steeds last van?’
Waarschijnlijk zijn zulke opmerkingen meestal niet verkeerd bedoeld. Toch kunnen ze hard aankomen. Het voortdurend moeten uitleggen of verdedigen van je beperkingen kan bijna net zo vermoeiend worden als de beperkingen zelf. Chronische pijn kan bovendien je identiteit raken. Misschien was je iemand die altijd werkte, sportte, voor anderen zorgde of overal aan meedeed. Wanneer dat niet meer vanzelfsprekend is, ontstaat een pijnlijke vraag:
Wie ben ik als ik niet meer kan leven zoals vroeger?
Het verlies van mogelijkheden, rollen en toekomstplannen kan voelen als een rouwproces. Dat verlies krijgt niet altijd voldoende aandacht, terwijl het een wezenlijk onderdeel kan zijn van leren leven met langdurige pijn.
Pijn kan begrijpelijkerwijs angst oproepen. Wanneer een beweging pijn doet, kan de gedachte ontstaan: maak ik nu iets kapot? Vanuit die angst kan iemand activiteiten steeds meer gaan vermijden. Op korte termijn geeft dat soms rust of opluchting. Wanneer iemand langdurig steeds minder beweegt en onderneemt, kunnen de lichamelijke conditie en het vertrouwen in het lichaam echter afnemen. Tegelijkertijd verdwijnen activiteiten die plezier, contact en betekenis geven.Het tegenovergestelde komt ook veel voor. Sommige mensen negeren hun grenzen en gaan op een goede dag maximaal door. Daarna volgt een terugslag en is noodgedwongen rust nodig. Zodra het iets beter gaat, begint dezelfde cyclus opnieuw.
Dat patroon herken ik maar al te goed. Mijn eigen strategie was jarenlang eenvoudig: doorgaan, negeren en vooral niet toegeven. Daarmee kon ik lang blijven werken, maar uiteindelijk betaalde mijn lichaam steeds opnieuw de rekening. Omgaan met chronische pijn betekent vaak zoeken naar een duurzamere verdeling van activiteit en herstel. Niet voortdurend wisselen tussen overbelasting en volledige stilstand, maar leren herkennen wat je lichaam nodig heeft en stap voor stap vertrouwen opbouwen. Wat verantwoord en haalbaar is, verschilt per persoon en per aandoening. Bespreek nieuwe, ernstige of duidelijk veranderende klachten daarom altijd met een arts of behandelaar.
Misschien is dit wel een van de moeilijkste veranderingen bij chronische pijn: anders leren kijken naar herstel. Dat betekent niet dat je moet stoppen met zoeken naar passende medische hulp. Het betekent niet dat je doet alsof de pijn er niet is. En het betekent zeker niet dat je alles maar gelaten moet ondergaan. Het betekent wél dat je probeert te voorkomen dat pijn de enige maatstaf wordt waarmee je bepaalt of een dag geslaagd is.
Herstel hoeft namelijk niet uitsluitend te betekenen dat alle pijn verdwijnt. Herstel kan ook betekenen:
Uiteindelijk ontstaat er misschien ruimte om te zeggen:
Pijn is een onderdeel van mijn leven, maar mijn leven is groter dan mijn pijn.
Juist bij deze verandering kan Acceptance and Commitment Therapy (ACT) een waardevolle rol spelen. ACT is niet gericht op het koste wat kost verwijderen van alle klachten. De aanpak helpt je om anders om te gaan met pijnlijke gevoelens, gedachten en lichamelijke sensaties, en tegelijkertijd stappen te zetten in de richting van wat jij werkelijk belangrijk vindt. Acceptatie betekent binnen ACT niet dat je de pijn goedkeurt, opgeeft of stopt met medische behandeling. Het betekent dat je de werkelijkheid van dit moment probeert te erkennen, zodat niet al je energie verloren gaat aan een gevecht dat je leven steeds kleiner maakt. Voor mij persoonlijk werd ACT een kantelpunt. Niet omdat mijn zenuwpijn verdween, maar omdat ik leerde dat ik ook mét pijn keuzes kan maken die aansluiten bij mijn waarden. De pijn reist nog altijd met mij mee, maar bepaalt niet meer voortdurend waar ik wel of niet naartoe ga.
Andere bronnen met informatie over chronische pijn
Wil je meer weten over chronische pijn, pijnrevalidatie of leven met aanhoudende pijn? Dan kun je onder andere terecht bij:
Pijnstad — Toegankelijke informatie over chronische pijn, behandelingen, zelfzorg, werk, relaties en emoties. De informatie wordt volgens Pijnstad gecontroleerd door deskundigen. Je vindt er ook ervaringsverhalen en mogelijkheden voor lotgenotencontact.
Thuisarts.nl – Ik heb pijn die langer blijft — Medisch gecontroleerde informatie over het ontstaan van chronische pijn, wat je zelf kunt doen en wanneer het verstandig is contact op te nemen met je huisarts.
Thuisarts.nl – Revalideren bij chronische pijn — Praktische uitleg over pijnrevalidatie en de rol van een revalidatiearts en revalidatiecentrum.
Pijnpatiënten naar één stem — Een samenwerkingsverband van patiëntenorganisaties met informatie, ervaringskennis, cursussen en verwijzingen naar lotgenotencontact.
Revalidatie Nederland – Chronische pijn — Informatie over chronische pijn en de mogelijkheden van revalidatie en multidisciplinaire behandeling.
Pijn.nl – Chronische pijn en sensitisatie — Nederlandstalige uitleg over chronische pijn, het pijnsysteem en sensitisatie.
Dit artikel is bedoeld als algemene informatie en beschrijft daarnaast mijn persoonlijke ervaring. Het vervangt geen diagnose, behandeling of persoonlijk medisch advies. Neem bij nieuwe, ernstige of duidelijk veranderende pijnklachten contact op met je huisarts of behandelaar.
